|
رصد و ثبت بارش هاي شهابي
در شب هايي از سال ، بارش هاي شهابي در آسمان رخ مي دهند. برخي از
رصدگران فقط از تماشاي اين پديده زيبا لذت مي برند و برخي ديگر به ثبت
مشخصات شهاب ها مي پردازند. گزارشهاي رصدي بارش هاي شهابي وقتي ارزش
علمي پيدا مي كند كه به مهمترين ويژگيهاي شهاب ها و همچنين وضعيت رصدي
اشاره كند.
شبي صاف و تاريك يك رصدگر زيرك ممكن است در هر ساعت چند شهاب ببيند.
به اين شهاب ها كه در جاهاي مختلف آسمان مشاهده مي شوند، شهاب هاي
پراكنده گفته مي شود. اما در بعضي از شبها تعداد شهاب ها به طور
چشمگيري افزايش مي يابد و ممكن است دهها شهاب در ساعت و حتي بيشتر هم
برسد. در اين صورت به اين پديده بارش شهابي مي گوييم.
بارشهاي شهابي هنگامي روي مي دهند كه زمين در مدار خود با توده اي
از ذرات جامد برخورد كند. منشأ بسياري از اين ذرات ، دنباله دارها
هستند. اين صخره هاي يخي با حركت در مدار خود ذرات ريزي به جا مي
گذارند. با نزديك شدن دنباله دار به خورشيد تعداد ذرات به جاي مانده
افزايش مي يابد. بنابراين مدار دنباله دار پر از ذراتي مي شود كه با
همان سرعت دنباله دار و تقريباً در همان مدار به دور خورشيد مي گردند.
اگر فاصلة ذرات تا مدار زمين كمتر از 8% واحد نجومي (حدود 12 ميليون
كيلومتر) باشد، ممكن است بارش شهابي به وجود آيد. به دليل حركت تناوبي
منظم زمين به دور خورشيد، سيارة ما در زمان مشخصي از سال به نزديكي
مدار دنباله دار مي رسد و با برخورد با اين ذرات پراكنده ، بارش شهابي
در آسمان رخ مي دهد.
ذرات پديد آورنده منشأ بارشهاي شهابي تقريباً در مسيرهايي موازي
يكديگر و با سرعت يكساني وارد جو مي شوند. عمل سوختن و يونيزه شدن نيز
بيشتر در ارتفاع 80 تا 120 كيلومتري بالاي سطح زمين رخ مي دهد. اين
فاصله براي ناظري كه روي سطح زمين ايستاده، فاصلة بسيار دوري است.
بنابراين به دليل اثر پرسپكتيو چنين به نظر او مي رسد كه شهاب ها از يك
نقطة آسمان خارج مي شوند. به اين نقطه كانون بارش مي گويند. البته به
دليل سرعت اوليه ذرات بجا مانده از دنباله دار و اختلاف ناچيز سرعت
ذرات با يكديگر، كانون دقيقاً يك نقطه نيست، بلكه محدودة كوچكي در
آسمان است.
بارش هاي شهابي به اسم صورت فلكي نامگذاري مي شوند كه كانون بارش در
زمان اوج فعاليت در آن قرار دارد. مثل بارش شهابي برساوشي كه كانون آن
در صورت فلكي برساوش است. اگر كانون دو يا چند بارش در يك صورت فلكي
باشد، از نام ستارة درخشان نزديك كانون هم استفاده مي شود، مانند بارش
اتا ـ دلوي يا دلتا ـ دلوي. گاهي اوقات هم براي مشخص كردن چندين بارش
در يك صورت فلكي از نام ماه اوج بارش استفاده مي كنند، مثل ژوئن شلياقي.
چگونه بارش شهابي را رصد كنيم
اخترشناسان بارشهاي شهابي را با روشهاي مختلفي همچون رصد مرئي،
راديويي يا تصويربرداري ويديوئي و حتي با تلسكوپ (در برخي بارشهاي كم
شمار) بررسي مي كنند. با اين روشها، تا كنون بيش از 50 بارش شهابي
بررسي شده است يكي از رايجترين و كم هزينه ترين روشها، رصد مرئي است،
يعني تماشاي مستقيم شهاب ها كه به يكي از علاقه مندي هاي اصلي منجمان
آماتور امروز تبديل شده است. جدول 1 ، مهمترين بارشهاي شهابي سال را
مشخص كرده است.
بررسي بارشهاي شهابي از اوايل قرن نوزدهم ميلادي و به ويژه پس از
ظهور با شكوه بارش شهابي اسدي در سال 1833 ميلادي جنبة علمي به خود
گرفت و در دو قرن گذشته نتايج رصدهاي آن در مجلات مختلفي به چاپ رسيده
است. نخستين پرسش منجمان آماتور براي آغاز رصد بارش هاي شهابي اين است
كه چه چيزهايي را بايد رصد كنيم؟ چگونه رصد كنيم و رصدهايمان را ثبت
كنيم؟ پرسش اين پاسخ وابسته به هدف از رصد بارش شهابي است. گاهي رصدگر
با وجود آنكه دلباختة زيبائيهاي آسمان شب است اما فقط به منظور تماشاي
اين پديده چشم به آسمان دوخته است. او از ديدن هر تير شهاب لذتي بي
اندازه مي برد. اما رصدگر ديگري قصد دارد در كنار اين شوق زيبا، كار
عملي انجام دهد. در اين حالت بايد در ثبت مواردي از بارش شهابي كوشش
كند تا گزارش او كاربرد علمي داشته باشد. هر شهابي كه درآسمان ظاهر مي
شود، داراي مشخصاتي است كه لازم است ابتدا با آنها آشنا شويم :
قدر :
شهاب ها هم مانند ستاره ها درخشندگي متفاوتي دارند كه با مقياس قدر
بيان مي شود. قدر شهاب بيانگر روشنايي آن در هنگام اوج درخشش است. قدر
شهاب را به كمك مقايسه درخشندگيش با ستاره ها مي توان تعيين كرد كه
البته اين كار تفريبي است و با تمرين و تجربه مي توان دقت آن را بالا
برد (جدول شماره 2).البته ارتفاع ظهور شهاب و در نتيجه اثر جو زمين
موجب افت درخشندگي شهاب مي شود. در صورتي كه ارتفاع شهاب بيش از ْ65 از
افق باشد. اين اثر محسوس نيست. ولي در ارتفاع ْ45 درجه يا ْ65 اين افت
نورانيت به اندازه 5/0 واحد قدر است و با كاهش ارتفاع شهاب در آسمان
اين اثر بيشتر مي شود. بطوري كه افت درخشندگي در ارتفاعي حدود ْ15 به
سه واحد قدر مي رسد بايد به نوعي در ثبت اطلاعات در نظر گرفته و تصحيح
شود.
طول رد: برخي از شهاب ها ردي بلند و برخي ديگر ردي
كوتاه دارند. طول ظاهري مسيري كه يك شهاب طي مي كند «طول رد »گفته مي
شود و بر حسب درجه بيان مي شود. براي اندازه گيري اين كميت مي توان از
همان مقياس هاي رايج زاويه سنجي استفاده كرد.
رنگ: شهاب ها رنگهاي مختلفي دارند. وقتي جسم سازندة
شهاب (شهابواره) وارد جو مي شود، بابرخورد به مولكول هاي گاز، مي سوزد
و گرماي آن موجب يونيزه شدن گازهاي اطراف مي شود. رنگ شهاب نشان دهندة
رنگ عنصري است كه بيش از همه يونيزه شده است. به عنوان مثال رنگ سبز
نشان دهندة اكسيژن جو، رنگ آبي مربوط به نيتروژن جو و رنگ زرد مربوط به
سديم مجود در شهابواره است. اگر هم سرعت شهاب بسيار زياد باشد معمولاً
به رنگ سفيد ديده مي شود.
صفحه بعد
|
