تاريخ و وجه تسميه نيشابور

نيشابور قدمتي بسيار دراز دارد و بنيانگذار نخستين آن را «انوش بن شيث بن آدم» دانسته اند. تاريخ پيش از ساسانيان آن در هاله اي از ابهام و ترديد قرار دارد اما در زمان ساسانيان چهره تاريخي و شناخته شده اي به خود گرفته، آگاهيهاي بيشتري از آن در دسترس است. بايد بر فراز بام تاريخ شبهايي دراز بيدار نشست تا گوشه اي از تاريخ پرفراز و نشيب آن در منظر ديد قرار گيرد. اقوام گوناگون به اين شهر پاي گذاشتند و بسياري هستي اش را سوزاندند و ذخاير فرهنگي اش را قارت كردند و مدارس شكوهمند و پرآوازه اش را ويران نمودندو مردمش رابه تيغ خونچكان جلادان سپردند. برخي نيز به كوشش و همتشان به ذخاير آن افزودند و در راه اعتلاي آن گام برداشتند. گويند نيشابور بيست و سه بار از نقشه ها حذف شده و باز به نيروي همت زنان و مردان خستگي ناپذيرش خال رخ هفت كشور شد. آنجا را شهر قلمدانهاي مرصع نيز گفته اند. زيرا هنگام گذر امام هشتم شيعيان جهان حضرت علي بن موسي الرضا (ع) بيست و چهار هزار قلمدان مرصع در نوشتن حديث پرآوازه سلسلة الذهب در دست دانشمندان به حركت درآمد. نزديك به شش هزار تن از ياران رسول خدا (ص) اقطاب و مشايخ و انديشمندان زير خاك آن چشمه فرو بسته اند. درباره مرتبه علمي آن همان بس كه در تاريخ اسلام تنها نام سي و سه مدرسه ذكر شده است كه بيست و هفت مدرسه آن در نيشابور و چهار مدرسه نيز در جهان گسترده آن روز قرار داشته اند. اينجا در دوره هاي گونه گون زادگاه و مهد و پرورشگاه بزرگاني فعال در زمينه شعر و عرفان و فلسفه و هنر بوده است. مهد بزرگاني كه در فاجعه حمله مغول مردانه ايستادند و با خون خود از شرفشان دفاع كردند. هرچند استخوانهاي نيشابور، اين بار زير فشار دندانهاي نيز مغولان خرد شد.

نيشابور را به زبان عربي «نيسافور» تلفظ مي كنند كه از كلمه فارسي و قديمي «نيوشاپور» به معني كار خوب يا جاي خوب شاه گرفته شده است. اين شهر از آنجا كه بارها به دست خونخواران و ويرانگران بسيار، به تلي از خاك بدل شده و دگرباره سربلند كرده است، بانياني چند داشته است كه از آن ميان، پسر اردشير بابكان را باني نخستين شهر به شمار آورده اند و «شاپوردوم ساساني» را كه در قرن چهارم به تجديد بناي آن پرداخت از ديگر بنيانگذاران آن انگاشته اند. «ابرشهر» از دگير نامهايي است كه در ابتداي حكومت اسلام به اين شهر اطلاق مي شده و در آثار كهن نگاران گاه از آن به عنوان «ايران شهر» ياد شده است. «ياقوت» جايي نوشته است كه در زمان او (قرن هفتم) اين شهر را «نشاوور» مي گفتند